Hallucinaties en controle

Een AI-antwoord controleren vóór je het gebruikt

Een overtuigend antwoord is nog geen betrouwbaar antwoord. Een taalmodel kan feiten, cijfers, citaten of bronnen verkeerd weergeven of verzinnen. Dat noemen we vaak een hallucinatie. Ook een antwoord met bronverwijzingen kan een verkeerde conclusie trekken. Deze gids helpt je bepalen welke uitspraken je kunt gebruiken, welke je moet aanpassen en wanneer je beter stopt.

Je hoeft niet ieder creatief idee als een onderzoeksrapport te behandelen. De controle moet passen bij het gebruik. Voor een interne brainstorm is een fout meestal minder ingrijpend dan in een klantadvies of gepubliceerd rapport. Zodra een feit een beslissing draagt, controleer je dat feit. Bij medische, juridische of financiële beslissingen is bovendien deskundige beoordeling nodig; deze checklist vervangt die niet.

1. Maak de feitelijke claims zichtbaar

Splits het antwoord op in afzonderlijke, controleerbare uitspraken. In één zin kunnen een percentage, een jaartal, een doelgroep en een oorzaak verstopt zitten. Noteer wat daadwerkelijk bewezen moet worden. Onderscheid feiten van voorstellen, verwachtingen en interpretaties: een plausibele verklaring is nog geen aangetoonde oorzaak.

Markeer vooral claims waarvan een fout je conclusie zou veranderen. Controleer alle claims die belangrijk zijn voor de beslissing, niet automatisch alleen de eerste drie. Let daarnaast op precieze cijfers zonder herkomst, aanhalingstekens zonder vindbare passage en stellige woorden zoals altijd, iedereen of gegarandeerd. Dit zijn redenen om extra te controleren, geen bewijs dat de uitspraak onjuist is.

2. Open de bron en zoek de passage

Vraag eventueel om een titel, auteur of organisatie, publicatiedatum en link. Open vervolgens zelf het oorspronkelijke document of de officiële pagina. Controleer of titel, afzender en datum overeenkomen. Een zoekresultaat of samenvatting helpt je een bron vinden, maar vervangt het lezen niet.

Zoek de passage waarop de claim steunt en lees de tekst eromheen. Ondersteunt die dezelfde uitspraak, of alleen een deel ervan? Staat er een voorbehoud in de volgende alinea? Een echte link kan naar een echt onderzoek leiden terwijl het genoemde cijfer daar helemaal niet in staat. Een citaat moet ook qua betekenis en context kloppen.

Een zoek- of onderzoekstool kan bronnen opsporen. Een brongebonden tool zoals NotebookLM kan verwijzen naar passages in aangeleverde documenten. Dat maakt controle makkelijker, maar garandeert geen foutloos antwoord. Ook de aangeleverde bron kan verouderd, onvolledig of onjuist zijn. Uploaden maakt informatie niet automatisch geverifieerd.

3. Controleer datum, doelgroep en berekening

Een publicatiedatum is iets anders dan de periode waarin gegevens zijn gemeten. Vraag bij een cijfer: over welke periode, plaats en groep gaat dit? Controleer of een huidige claim gebaseerd is op historische gegevens en of de bron inmiddels is vervangen of aangevuld.

Kijk bij percentages naar teller en noemer. Gaat het om alle bedrijven, alleen respondenten of bijvoorbeeld alleen bestaande klanten? Zijn perioden even lang en definities gelijk? Reken eenvoudige verhoudingen opnieuw uit. Een correct uitgerekend percentage kan alsnog verkeerd worden gebruikt als de doelgroep niet overeenkomt.

Meerdere websites zijn niet vanzelf meerdere onafhankelijke bevestigingen. Als ze hetzelfde persbericht of rapport overnemen, kom je steeds bij dezelfde onderliggende bron uit. Zoek waar nodig een andere oorspronkelijke bron. Als bronnen elkaar tegenspreken, onderzoek dan eerst verschillen in datum, meetmethode en doelgroep voordat je één uitkomst kiest.

Uitgewerkt voorbeeld: een cijfer dat te veel belooft

Dit oefenvoorbeeld is volledig fictief. Het rapport, de organisatie en het AI-antwoord hieronder zijn verzonnen om de controle te oefenen. Het zijn geen onderzoeksresultaten over echte bedrijven.

AI-antwoord: In 2026 gebruikt 40% van alle Nederlandse bedrijven dagelijks AI. Dat bewijst dat AI de productiviteit verhoogt.

Fictieve bronpassage: Oefenrapport Werkonderzoek, gepubliceerd in februari 2026. In november 2025 vulden 120 deelnemers aan een vrijwillige enquête onze vragenlijst in. Van deze respondenten meldden 48 dat zij dagelijks een AI-tool gebruikten. De steekproef is niet representatief voor alle Nederlandse bedrijven. Productiviteit is niet gemeten.

Claim 1 — het percentage: 48 gedeeld door 120 is 0,40, dus 40%. De berekening klopt voor deze respondenten. Het cijfer bewijst niets over de bedrijven die niet meededen. Actie: beperk de uitspraak tot de onderzochte groep en vermeld de vrijwillige, niet-representatieve steekproef.

Claim 2 — het jaartal: 2026 is het publicatiejaar; de antwoorden gaan over november 2025. Actie: noem de meetperiode in plaats van het cijfer als actueel gebruik in 2026 te presenteren.

Claim 3 — productiviteit: de bron meet dit niet. Dagelijks gebruik bewijst bovendien op zichzelf geen productiviteitswinst. Actie: verwijder de conclusie. Een aparte, geschikte bron zou nodig zijn om zo'n verband te onderzoeken.

Verantwoorde herschrijving binnen dit fictieve voorbeeld: In een niet-representatieve, vrijwillige enquête uit november 2025 meldden 48 van de 120 respondenten (40%) dagelijks AI-gebruik. Het oefenrapport verscheen in februari 2026 en onderzocht geen productiviteitswinst.

Deze herschrijving is minder spectaculair, maar sluit wel aan op wat de fictieve bron daadwerkelijk ondersteunt. Voor een echte publicatie heb je een echte, gecontroleerde bron nodig. Het oefenrapport mag nooit als bron worden opgevoerd.

4. Leg vast wat je wel en niet hebt gecontroleerd

Maak per belangrijke claim een kort bewijsrecord. Je kunt dit in een document of spreadsheet bijhouden:

• Claim: de exacte uitspraak die je wilt gebruiken.
• Bron en passage: titel, afzender, link en pagina of sectie waar de onderbouwing staat.
• Datum en reikwijdte: publicatiedatum, meetperiode, onderzochte groep en eventuele uitzonderingen.
• Controle: wat je hebt nagerekend of vergeleken, en wat ontbreekt.
• Besluit: gebruiken binnen de bewezen reikwijdte, aanscherpen, als onzeker markeren of weglaten.

Noteer ook wanneer je de bron hebt gecontroleerd, vooral bij veranderlijke informatie. Houd bronfeiten en je eigen interpretatie herkenbaar uit elkaar. Kan een collega jouw conclusie niet volgen vanuit de genoteerde passage, dan is het bewijsrecord nog niet duidelijk genoeg.

5. Kies bewust: gebruiken, aanpassen of stoppen

Gebruik een claim als de bron die ondersteunt en de reikwijdte klopt. Pas de formulering aan wanneer de onderbouwing beperkter is. Benoem onzekerheid wanneer die relevant blijft. Ontbreekt essentiële onderbouwing, laat de claim dan weg of stel de beslissing uit tot je voldoende informatie hebt.

Niet geverifieerd betekent niet automatisch onjuist. Een onbereikbare bron kan bestaan, maar jij kunt de claim op dat moment niet onderbouwen. Schrijf dan niet dat je haar hebt gecontroleerd. Vraag om de oorspronkelijke bron of kies een andere controleerbare onderbouwing.

Laat een model niet zijn eigen betrouwbaarheid bewijzen. Een zelfgegeven zekerheidsscore van 9 op 10 is geen onafhankelijke meting. Hetzelfde antwoord van twee modellen bewijst evenmin dat het klopt: ze kunnen dezelfde fout of onderliggende bron delen. Gebruik een meningsverschil als aanleiding voor nader onderzoek, en controleer overeenstemming net zo goed bij de bronnen.

Een bruikbare controleprompt

Gebruik deze instructie als hulpmiddel bij het ordenen van je controle, niet als vervanging ervan:

Controleprompt: Splits dit antwoord op in feitelijke claims en interpretaties. Vermeld per feit welke bronpassage nodig is om het te onderbouwen. Houd publicatiedatum, meetperiode en doelgroep apart. Markeer ontbrekende informatie als niet vastgesteld. Verzin geen bron, citaat of getal. Geef aan welke conclusie verandert als een claim niet klopt.

Lees en controleer het resultaat zelf. Ook een automatisch gemaakte controletabel kan een bron verkeerd uitleggen. Deel daarbij alleen informatie die je volgens het beleid van je organisatie in de gekozen tool mag gebruiken; werk voor een oefening liever met fictieve gegevens.

Checklist vóór je publiceert of beslist

• Ik heb de feiten die mijn conclusie dragen afzonderlijk gecontroleerd.
• Ik heb de oorspronkelijke bron en de relevante passage zelf gelezen.
• De passage ondersteunt mijn formulering, inclusief de belangrijke voorbehouden.
• Publicatiedatum, meetperiode en doelgroep zijn niet met elkaar verwisseld.
• Percentages en andere berekeningen hebben de juiste teller, noemer en eenheid.
• Ik presenteer interpretaties of verwachtingen niet als bewezen feiten.
• Ontbrekende onderbouwing is zichtbaar gemaakt, aangescherpt of weggelaten.
• Bij een belangrijke beslissing heeft een geschikte deskundige meegekeken wanneer dat nodig is.

Een goed gecontroleerd antwoord hoeft niet op elke vraag zekerheid te bieden. Het moet duidelijk maken wat onderbouwd is, wat onzeker blijft en welke stap nog nodig is.